dvitiyo padeshah

द्वितीयोपदेशः

dvitīyo-padeśaḥ

chapter two

अथासने दृधे योगी वशी हितमिताशनः ।
गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणायामान् समभ्यसेत् ॥१॥

चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ।
योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥२॥

यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत् ॥३॥

मलाकलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः ।
कथं स्याद् उन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत् ॥४॥

शुद्धम् एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् ।
तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः ॥५॥

प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया ।
यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च ॥६॥

बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ।
धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥७॥

प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः ।
विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश् चन्द्रेण रेचयेत् ॥८॥

येन त्यजेत् तेन पीत्वा धारयेद् अतिरोधतः ।
रेचयेच् च ततोऽन्येन शनैर् एव न वेगतः ॥९॥

प्राणं चेद् इडया पिबेन् नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत्
पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया ।
सूर्यचन्द्रमसोर् अनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां
शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयाद् ऊर्ध्वतः ॥१०॥

प्रातर् मध्यन्दिने सायम् अर्धरात्रे च कुम्भकान् ।
शनैर् अशीतिपर्यन्तं चतुर् वारं समभ्यसेत् ॥११॥

कनीयसि भवेद् स्वेद कम्पो भवति मध्यमे ।
उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् ॥१२॥

जलेन श्रमजातेन गात्रमर्दनम् आचरेत् ।
दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते ॥१३॥

अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ।
ततोऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः ॥१४॥

यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद् वश्यः शनैः शनैः ।
तथैव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम् ॥१५॥

प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् ।
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः ॥१६॥

हिक्का श्वासश् च कासश् च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः ।
भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः ॥१७॥

युक्तं युक्तं त्यजेद् वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् ।
युक्तं युक्तं च बध्नीयाद् एवं सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥१८॥

यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात् तथा चिह्नानि बाह्यतः ।
कायस्य कृशता कान्तिस् तदा जायते निश्चितम् ॥१९॥

यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम् ।
नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥२०॥

मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत् ।
अन्यस् तु नाचरेत् तानि दोषाणां समभावतः ॥२१॥

धौतिर् बस्तिस् तथा नेतिस् त्राटकं नौलिकं तथा ।
कपालभातिश् चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते ॥२२॥

कर्म षट्कम् इदं गोप्यं घटशोधनकारकम् ।
विचित्रगुणसन्धाय पूज्यते योगिपुङ्गवैः ॥२३॥

तत्र धौतिः
चतुरङ्गुलविस्तारं हस्तपञ्चदशायतम् ।
गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर् ग्रसेत् ।
पुनः प्रत्याहरेच् चैतद् उदितं धौतिकर्म तत् ॥२४॥

कासश्वासप्लीहकुष्ठं कफरोगाश् च विंशतिः ।
धौतिकर्मप्रभावेण प्रयान्त्य् एव न संशयः ॥२५॥

अथ बस्तिः
नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः ।
आधाराकुञ्चनं कुर्यात् क्षालनं बस्तिकर्म तत् ॥२६॥

गुल्मप्लीहोदरं चापि वातपित्तकफोद्भवाः ।
बस्तिकर्मप्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः ॥२७॥

धात्विन्द्रियान्तःकरणप्रसादं
दधाच् च कान्तिं दहनप्रदीप्तम् ।
अशेषदोषोपचयं निहन्याद्
अभ्यस्यमानं जलबस्तिकर्म ॥२८॥

अथ नेतिः
सूत्रं वितस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् ।
मुखान् निर्गमयेच् चैषा नेतिः सिद्धैर् निगद्यते ॥२९॥

कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी ।
जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिर् आशु निहन्ति च ॥३०॥

अथ त्राटकम्
निरीक्षेन् निश्चलदृशा सूक्ष्मलक्ष्यं समाहितः ।
अश्रुसम्पातपर्यन्तम् आचार्यैस् त्राटकं स्मृतम् ॥३१॥

मोचनं नेत्ररोगाणां तन्द्राद्रीणां कपाटकम् ।
यत्नतस् त्राटकं गोप्यं यथा हाटकपेटकम् ॥३२॥

अथ नौलिः
अमन्दावर्तवेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः ।
नतांसो भ्रामयेद् एषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते ॥३३॥

मन्दाग्निसन्दीपनपाचनादिसन्धापिकानन्दकरी सदैव ।
अशेषदोषमयशोषणी च हठक्रिया मौलिर् इयं च नौलिः ॥३४॥

अथ कपालभातिः
भस्त्रावल् लोहकारस्य रेचपूरौ ससम्भ्रमौ ।
कपालभातिर् विख्याता कफदोषविशोषणी ॥३५॥

षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलादिकः ।
प्राणायामं ततः कुर्याद् अनायासेन सिद्ध्यति ॥३६॥

प्राणायामैर् एव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति ।
आचार्याणां तु केषांचिद् अन्यत् कर्म न संमतम् ॥३७॥

अथ गजकरणी
उदरगतपदार्थम् उद्वमन्ति
पवनम् अपानम् उदीर्य कण्ठनाले ।
क्रमपरिचयवश्यनाडिचक्रा
गजकरणीति निगद्यते हठज्ञैः ॥३८॥

ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यासतत्पराः ।
अभूवन्न् अन्तकभ्यात् तस्मात् पवनम् अभ्यसेत् ॥३९॥

यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम् ।
यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् कालभयं कुतः ॥४०॥

विधिवत् प्राणसंयामैर् नाडीचक्रे विशोधिते ।
सुषुम्णावदनं भित्त्वा सुखाद् विशति मारुतः ॥४१॥

अथ मनोन्मनी
मारुते मध्यसंचारे मनःस्थैर्यं प्रजायते ।
यो मनःसुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोन्मनी ॥४२॥

तत्सिद्धये विधानज्ञाश् चित्रान् कुर्वन्ति कुम्भकान् ।
विचित्र कुम्भकाभ्यासाद् विचित्रां सिद्धिम् आप्नुयात् ॥४३॥

अथ कुम्भकभेदाः
सूर्यभेदनम् उज्जायी सीत्कारी शीतली तथा ।
भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्य् अष्टकुम्भकाः ॥४४॥

पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः ।
कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस् तूड्डियानकः ॥४५॥

अधस्तात् कुञ्चनेनाशु कण्ठसङ्कोचने कृते ।
मध्ये पश्चिमतानेन स्यात् प्राणो ब्रह्मनाडिगः ॥४६॥

आपानम् ऊर्ध्वम् उत्थाप्य प्राणं कण्ठाद् अधो नयेत् ।
योगी जराविमुक्तः सन् षोडशाब्दवया भवेत् ॥४७॥

अथ सूर्यभेदनम्
आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः ।
दक्षनाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः ॥४८॥

आकेशाद् आनखाग्राच् च निरोधावधि कुम्भयेत् ।
ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत् पवनं शनैः ॥४९॥

कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् ।
पुनः पुनर् इदं कार्यं सूर्यभेदनम् उत्तमम् ॥५०॥

अथ उज्जायी
मुखं संयम्य नाडीभ्याम् आकृष्य पवनं शनैः ।
यथा लगति कण्ठात् तु हृदयावधि सस्वनम् ॥५१॥

पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं रेचयेद् इडया तथा ।
श्लेष्मदोषहरं कण्ठे देहानलविवर्धनम् ॥५२॥

नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम् ।
गच्छता तिष्ठता कार्यम् उज्जाय्य् आख्यं तु कुम्भकम् ॥५३॥

अथ सीत्कारी
सीत्कां कुर्यात् तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम् ।
एवम् अभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ॥५४॥

योगिनी चक्रसंमान्यः सृष्टिसंहारकारकः ।
न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते ॥५५॥

भवेत् सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रववर्जितः ।
अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमिमण्डले ॥५६॥

अथ शीतली
जिह्वया वायुम् आकृष्य पूर्ववत् कुम्भसाधनम् ।
शनकैर् घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेत् पवनं सुधीः ॥५७॥

गुल्मप्लीहादिकान् रोगान् ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् ।
विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि ॥५८॥

अथ भस्त्रिका
ऊर्वोर् उपरि संस्थाप्य शुभे पादतले उभे ।
पद्मासनं भवेद् एतत् सर्वपापप्रणाशनम् ॥५९॥

सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा समग्रीवोदरः सुधीः ।
मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् ॥६०॥

यथा लगति हृत्कण्ठे कपालावधि सस्वनम् ।
वेगेन पूरयेच् चापि हृत्पद्मावधि मारुतम् ॥६१॥

पुनर् विरेचयेत् तद्वत् पूरयेच् च पुनः पुनः ।
यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥६२॥

तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत् पवनं धिया ।
यदा श्रमो भवेद् देहे तदा सूर्येण पूरयेत् ॥६३॥

यथोदरं भवेत् पूर्णम् अनिलेन तथा लघु ।
धारयेन् नासिकां मध्यातर्जनीभ्यां विना दृढम् ॥६४॥

विधिवत् कुम्भकं कृत्वा रेचयेद् इडयानिलम् ।
वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम् ॥६५॥

कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् ।
ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥६६॥

सम्यग् गात्रसमुद्भूतग्रन्थित्रयविभेदकम् ।
विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्व् इदम् ॥६७॥

अथ भ्रामरी
वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं
भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् ।
योगीन्द्राण्?अम् एवम् अभ्यासयोगाच्
चित्ते जाता काचिद् आनन्दलीला ॥६८॥

अथ मूर्च्छा
पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः ।
रेचयेन् मूर्च्छाख्येयं मनोमूर्च्छा सुखप्रदा ॥६९॥

अथ प्लाविनी
अन्तः प्रवर्तितोदारमारुतापूरितोदरः ।
पयस्य् अगाधेऽपि सुखात् प्लवते पद्मपत्रवत् ॥७०॥

प्राणायामस् त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ।
सहितः केवलश् चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥७१॥

यावत् केवलसिद्धिः स्यात् सहितं तावद् अभ्यसेत् ।
रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद् वायुधारणम् ॥७२॥

प्राणायामोऽयम् इत्य् उक्तः स वै केवलकुम्भकः ।
कुम्भके केवले सिद्धे रेचपूरकवर्जिते ॥७३॥

न तस्य दुर्लभं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
शक्तः केवलकुम्भेन यथेष्टं वायुधारणात् ॥७४॥

राजयोगपदं चापि लभते नात्र संशयः ।
कुम्भकात् कुण्डलीबोधः कुण्डलीबोधतो भवेत् ।
अनर्गला सुषुम्णा च हठसिद्धिश् च जायते ॥७५॥

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः ।
न सिध्यति ततो युग्मम् आनिष्पत्तेः समभ्यसेत् ॥७६॥

कुम्भकप्राणरोधान्ते कुर्याच् चित्तं निराश्रयम् ।
एवम् अभ्यासयोगेन राजयोगपदं व्रजेत् ॥७७॥

वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता
नादस्फुटत्वं नयने सुनिर्मले ।
अरोगता बिन्दुजयोऽग्निदीपनं
नाडीविशुद्धिर् हठसिद्धिलक्षणम् ॥७८॥

Page keywords:

Hatha, Yoga, Pradipika, Chapter 2, Pranayama, Sat-Kriya, Svatmarama, Kumbhaka,

Quick Links

dvitiyo padeshah

chapter two

Page keywords:

Yoga teacher and Yoga Classes

Join Ronald Steiner on an expedition to Mt. Kailash

Next Workshops

New video at YogaEasy.de - Ashtanga Yoga for beginners